Rouwrituelen

In onze cultuur hebben we geen echte rouwrituelen meer. De dood is een beetje uit ons leven verdwenen. Er gaan (gelukkig!) nog maar weinig jonge mensen dood. Waardoor we niet meer goed weten hoe dat eigenlijk werkt. Rouwen. Maar wat mis ik het af en toe: rituelen hoe om te gaan met de dood. Hoe deze periode van rouw door te komen en vorm te geven. Voor mezelf. Maar ook als richtlijn voor anderen: hoe om te gaan met en wat te verwachten van mij en mijn gezin.

Rouwrituelen – Hoe hoort het eigenlijk?

In het etiquetteboek ‘Hoe hoort het eigenlijk?’ uit 1939 staat een duidelijke duur van de rouwperiode voorgeschreven: “Rouw voor echtgenooten, ouders en kinderen duurt 18 maanden, waarvan 6 maanden zware rouw, zes maanden halve rouw en zes maanden lichte rouw.” Rouwenden droegen rouwkleding, passend bij de rouwfase waar ze in zaten. Hierdoor waren ze duidelijk herkenbaar, kregen ze een speciale status, en konden ze rekenen op respect en steun van de omgeving.

De rouw zal echt niet per se over zijn na die eerste anderhalf jaar. Maar wat lijkt het me heerlijk: een collectief besef dat rouw gewoon lang duurt. Ik krijg nu af en toe verbaasde reacties. Over dat het nog helemaal niet goed met me gaat. Over dat ik mijn verdriet nog elke dag als een sluier bij me draag, dat dit een zwarte rand om zowat alles in mijn leven legt. Mensen beseffen dat niet. Wat lijkt het me fijn om dat niet uit te hoeven leggen. Dat men dit vanzelfsprekend vindt.  

Wat wel en niet te doen in de rouw?

Iets verderop in het etiquetteboek staat over de activiteiten wat omschreven: “Gedurende de eerste zes weken van zwaren rouw gaat men nergens heen buitenshuis behalve naar de kerk. Zakelijke vergaderingen kan men ten allen tijde bezoeken. Gedurende den halven rouw kan men slechts familiefeestdagen bezoeken, zooals verjaardagen bijv. (geen bruiloften). Ook een enkel concert kan men bijwonen.”

De halve rouw is het tweede half jaar. En het was dus volstrekt normaal dat je dan alleen familieaangelegenheden bezocht. Al het andere niet. Wow. Ik heb de afgelopen maanden regelmatig moeten uitleggen dat ik dingen nog niet aan kon. Ik schreef al eerder dat in groepen zijn momenteel niet goed lukt. Het vereist chit-chat, luchtige gesprekken over luchtige onderwerpen, en dat is nou eenmaal niet echt mijn specialiteit momenteel.

Wat lijkt het me heerlijk om gewoon voorgeschreven regels te hebben hierover. Die zowel voor mij als voor mijn omgeving duidelijk zijn. Voor mij zou dat een hoop nadenken schelen. Telkens weer de afweging: kan ik het al aan? Het zou daarnaast een hoop uitleggen schelen. Want de omgeving vindt het dan ook vanzelfsprekend dat we dat eerste jaar niet aansluiten bij wat dan ook. Mensen denken niet meer dat het na een paar maanden allemaal wel minder zal zijn, en dat we weer overal aan mee kunnen doen alsof er niets gebeurd is.

Het zal vroeger vast ook beklemmend geweest zijn soms. Misschien was een weduwe die haar man verloor al heel lang ongelukkig in haar huwelijk. Was ze na een jaar straalverliefd op de buurman, ook weduwnaar. Maar liep ze dan alsnog een half jaar in haar rouwkleding, te wachten tot ze verder mocht. Misschien was een kind zijn vader met de losse handjes en de kwade dronk wel liever kwijt dan rijk. Af en toe zullen al die regels ook juist beknellend gevoeld hebben. Maar wat had ik nu graag een paar van deze richtlijnen gehad, die deze periode voor zowel mij als mijn omgeving wat vanzelfsprekender maakten.

Rouwrituelen uit andere culturen

In dit artikel lees ik dat het opperhoofd van de indianen vroeger tegen mensen die iemand hadden verloren zei: ‘Jij bent nu in de rouw.’ En je was pas uit de rouw als het opperhoofd dat zei. Prachtig. Niet zelf hoeven te bedenken hoe het met je gaat, of je al toe bent aan dingen, wat je rouwstatus is.

De geïnterviewde in het artikel voegt eraan toe: “Ik heb bedacht dat ik mijn eigen opperhoofd moet zijn en de tijd moet nemen om in de rouw te zijn.” Heel mooi gezegd. En dat is ook precies hoe het nu is. We moeten het zelf doen en voor onszelf bedenken. Maar je moet al zo veel als rouwende, en je energie is zo laag. Wat zou het fijn zijn als iemand anders voor dit je besloot.

Manu Keirse vertelt in dit interview (2e link, vanaf 19:44) over een traditie in een oude volksstam: de vader van een overleden baby moest een boomstam naar de houtsnijder brengen. Die sneed daar een kindje uit. De mama van het kindje droeg dat houten kindje maandenlang op de rug.

Ook weer zo’n prachtige traditie. Want ik draag mijn kindje inderdaad overal met me mee. Als ik op het schoolplein sta, kom ik regelmatig de twee moeders tegen die rond dezelfde tijd bevallen zijn als ik. Zij hebben vaak hun baby’tje bij zich, nu een maand of 8 oud. Voor iedereen is duidelijk te zien dat zij een kindje hebben gekregen. Mijn kindje is onzichtbaar.

Huidige rouwrituelen

In de kerk worden eens per jaar alle overledenen genoemd. In sommige gemeentes wordt ook de overledene genoemd in de dienst rond een jaar na de sterfdatum. Ik ben niet gelovig. Als ik Tieme genoemd wil hebben, moet ik zelf bedenken waar. Door wie. Wanneer.

Er bestaat begin december een wereldlichtjesdag, de dag van het overleden kind. Vanuit de christelijke traditie is er Allerzielen en Allerheiligen, begin november. Tieme is op 10 november geboren. Ook op die dag zullen we vast iets willen doen qua herdenking. Maar hoe en wat, dat moeten/mogen we allemaal zelf bedenken.

In de documentaire ‘Kijken in de ziel’ wordt voorgesteld dat rouwenden weer een rouwband gaan dragen. Om aan te geven: ‘Ik ben verdrietig. Ik ben kwetsbaar. Wees een beetje voorzichtig met me’. Dat lijkt me wel wat. Je loopt nu in de supermarkt of staat op het schoolplein, en je hebt geen idee. Wie misschien ook wel rouwt. Wie misschien wel net zo verdwaasd rondloopt als ik. Aan wie je niet die vreselijk moeilijke vraag ‘Hoe gaat het?‘ moet stellen.

In onze cultuur draait alles om zelf sturen. Zelf kiezen. Zelf besluiten. Wat heel veel vrijheid geeft. Maar wat in situaties als rouw ook echt lastig kan zijn. Wij vogelen alles zelf uit. Bedenken wat wel en niet te doen, wat wel en niet te vertellen, hoe wel of niet te herdenken. Iets meer richtlijnen zou ik echt fijn vinden.

En jij? Ken jij nog mooie rouwrituelen die we nu niet (meer) gebruiken? Welke rituelen spreken je aan, of juist niet? Er lezen aardig wat mensen mee die ook met rouw te maken hebben. Ik ben erg benieuwd naar je gevoel over rouwrituelen. Laat het me weten in de reacties.

Afbeelding van Gaelle Boissonnard

2 antwoorden op “Rouwrituelen”

  1. Hoi Lize, dankjewel voor je fijne blog en de inzichten die het me geeft. Ik zou het ook fijn vinden als ik aan mensen zou kunnen zien dat ze rouwen. Door jouw blog ga leer ik heel veel over hoe je met rouwende mensen om kan gaan. Hoe mooi zou het zijn als we allemaal weer leren hoe je met elkaar omgaat in moeilijke situaties als deze. Ik vind het heel bijzonder hoe jij deze fase in je leven zo op weet te schrijven en wat jij allemaal leert en wij daardoor met jou.

    Heel veel liefs!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.